Bu konuda internette bulabileceğiniz metinlerin çoğu kurs tanıtımı. Ben burada kimseyi bir yere yönlendirmeden, süreci olduğu gibi anlatmaya çalışacağım — kötü haberler dâhil.
Önce en önemli uyarı: sınavın kapsamı ve aşamaları okuldan okula değişiyor ve her yıl o okulun kendi kılavuzuyla ilan ediliyor. Aşağıda anlattıklarım ortak çerçeve. Hedeflediğiniz okulun o yılki kılavuzunu mutlaka kendiniz okuyun; hazırlığın ilk adımı zaten budur.
İki ayrı yol var
Karıştırılan ilk şey bu. Tiyatro ve oyunculuk eğitimine iki farklı noktadan girilir ve ikisinin takvimi, hazırlığı ve beklentisi ayrıdır.
Güzel Sanatlar Lisesi. Ortaokul sonrasında, yetenek sınavıyla. Bu okullar merkezi sınav sıralamasıyla değil, kendi düzenledikleri yetenek sınavlarıyla öğrenci alıyor; başvurular e-Okul üzerinden veli onayıyla yapılıyor ve aday, yetenekle öğrenci alan okullardan sınırlı sayıda tercih yapabiliyor. Güncel sayı ve takvim her yıl kılavuzda yer alıyor.
Üniversite: güzel sanatlar fakülteleri ve konservatuvarlar. Lise sonrasında, özel yetenek sınavıyla. Her kurum kendi sınavını yapıyor; başvuru koşulları, aşama sayısı ve puan hesabı kurumdan kuruma değişiyor.
İkisi arasında bir bağ yok. Güzel Sanatlar Lisesi'ne gitmemiş bir aday üniversite sınavına girebilir; lisede okumuş olmak da otomatik bir avantaj sağlamaz. Sağladığı tek şey, dört yıllık teknik birikimdir — ki bu az bir şey değildir.
Sınavda ne oluyor
Ortak çerçeve kabaca şöyle işliyor. Genellikle bir ön eleme var: adayın hazırladığı metni sunması istenir ve bu aşamada büyük bir kısım elenir. Sonraki aşamalarda jüri adayın bedenini ve sesini nasıl kullandığına, vurgu ve tonlamaya, sahnedeki varlığına ve verilen yönergeye nasıl tepki verdiğine bakar. Kimi kurumlarda ritim, müzik kulağı ya da kısa bir mülakat da yer alır.
Adayların en çok yanıldığı nokta şu: jüri hazırladığınız şeyi değil, hazırlanamadığınız anda ne yaptığınızı izliyor. Ezberlenmiş metin bir eşiktir; ayırt edici olan doğaçlamadır.
Ezber, sınavı geçmenizi sağlamaz. Sınavda kalmanızı sağlar. Geçiren şey, beklenmedik yönergeye verdiğiniz cevaptır.
Gerçekçi bir takvim
Bana "üç ayım var, yetişir mi" diye soran çok oluyor. Cevabım adayın nereden başladığına bağlı ve bunu ilk oturumda görüyorum. Yine de kaba bir çerçeve vereyim.
Bir yıl ve üzeri
Rahat bir süre. İlk üç–dört ay tamamen teknik temele ayrılabilir: nefes, ses yerleştirme, boğumlama, beden farkındalığı. Ortadaki aylarda repertuvar ve doğaçlama, son iki ayda sınav provaları. Bu takvimde aday sınava metin ezberlemiş olarak değil, hazır olarak gidiyor.
Altı ay
Çalışılabilir ama sıkı. Teknik temel ile repertuvar aynı anda yürür. Bu sürede en çok ihmal edilen şey doğaçlama oluyor; oysa ayırt edici kısım orası. Haftada tek oturum yetmez.
Üç ay ve altı
Dürüst olmam gerekirse burada iki farklı durum var. Daha önce sahne deneyimi olan bir aday için üç ay yeterli olabilir. Hiç sahneye çıkmamış bir aday için ise üç ay, sınavı görmek ve ertesi yıl gerçekten hazırlanmak için iyi bir başlangıç — ama o yılın sonucuna dair söz vermek yanlış olur.
Ben bu durumda adaya "yetişir" demiyorum. "Bu yıl deneyelim, asıl hedef seneye" diyorum. Bunu duymak istemeyen aday çok, ama yanlış söz vermenin bedelini sınav salonunda o ödüyor.
Neyi çalışmak gerekiyor
- Nefes ve ses. Sahnenin arkasından duyulmayan aday değerlendirilemez. En sıkıcı, en vazgeçilmez kısım.
- Boğumlama ve vurgu. Hızlı konuşmak heyecanın en görünür belirtisi; jüri bunu anında fark ediyor.
- Beden. Eller nereye konacak, ağırlık hangi ayakta, sahnede nereye bakılacak. Adayların çoğu bunu hiç düşünmemiş oluyor.
- Repertuvar. Doğru seçilmiş bir metin, hazırlığın yarısı. Yanlış seçilmiş metin ise iyi bir adayı jüri önünde kendi olmadığı birine dönüştürüyor.
- Doğaçlama. En az çalışılan, en çok ayıran bölüm.
- Sınav provası. Yabancı bakışlar altında, sıra bekleyerek. Sınav günü yaşanacak heyecanın ilk kez sınavda yaşanmaması için.
Sık yapılan beş hata
- Etkileyici metin seçmek. Yaşına ve doğasına uymayan ağır bir metin, adayı taşıyamayacağı yükün altında bırakıyor.
- Yalnızca metne çalışmak. Sınavın metin dışındaki bölümlerine hiç hazırlanmadan gelen aday çok fazla.
- Tek başına çalışmak. Kendi odasında mükemmel giden bir metin, ilk kez yabancı gözler altında bambaşka bir şeye dönüşüyor.
- Kılavuzu okumamak. Her yıl, aşamaları ya da tarihi kaçırdığı için elenen adaylar oluyor.
- Tek okula oynamak. Aday sayısı çok, kontenjan az. Birden fazla kuruma hazırlanmak hem şansı hem de deneyimi artırıyor.
Aileye bir not
Bu sınavların kazanılamaması çok yaygın ve sıralamada olmak yetenek ölçüsü değil. Kontenjanlar dar, aday sayısı yüksek ve jürinin o gün aradığı şey kurumdan kuruma değişebiliyor.
Kazanamayan bir gence "demek ki bu iş sana göre değil" denmesi, gördüğüm en yıkıcı cümle. Aynı gencin ertesi yıl kazandığını çok kez gördüm.
Son olarak
Bu sınavlara hazırlanmanın kazandırdığı şey sınavla sınırlı değil. Nefesini kullanmayı, kalabalık önünde durmayı, beklenmedik bir soruya donmadan cevap vermeyi öğrenen bir genç, bunu hangi mesleği seçerse seçsin kullanıyor.
Bunu söylüyorum çünkü hazırlığın tek çıktısı bir kabul mektubu değil. Olsaydı, bu işi yapmazdım.